Algemene informatie

Inleiding
Wetenschappers hebben geconstateerd dat psychologisch onderzoek een van de beste manieren is om te voorspellen hoe iemand een bepaalde functie zal vervullen. Daarom wordt bij studie- en beroepskeuze, sollicitaties en verandering van functie geregeld gebruik gemaakt van psychologische onderzoeksmethoden. Door middel van psychologisch onderzoek tracht de werkgever te achterhalen of de sollicitant beschikt over de kennis, capaciteiten en instelling om een bepaalde functie naar behoren te vervullen. De sollicitant probeert na te gaan of de betreffende functie voor hem of haar interessant kan zijn. Beiden hebben ze er belang bij dat het onderzoek zo zorgvuldig mogelijk wordt uitgevoerd.Voor iemand die deel gaat nemen aan een psychologisch onderzoek is het van belang te weten wat een psychologisch onderzoek inhoudt, wat hij/zij kan verwachten tijdens een testdag, hoe een psychologisch testrapport tot stand komt en wat zijn/haar rechten en beroepsmogelijkheden zijn. Het NIP, de beroepsvereniging van psychologen, heeft onderstaande tekst opgesteld om diegenen die nu of in de toekomst te maken krijgen met een psychologisch onderzoek hierover te informeren.

Het psychologisch onderzoek
Eigenlijk kan niet worden gesproken van het psychologisch onderzoek. De inhoud van elk psychologisch onderzoek is weer anders, aangezien aan elk onderzoek een specifieke vraagstelling ten grondslag ligt. Met het ene onderzoek wil men aantonen of een kandidaat specifieke eigenschappen en vaardigheden heeft die nodig zijn voor een bepaalde functie, het andere onderzoek is bedoeld om een meer algemene indruk te krijgen van het soort functies waarvoor iemand wel of niet geschikt is.

Tijdens het psychologisch onderzoek wordt gebruik gemaakt van een aantal verschillende onderzoeksmethoden. De meest voorkomende worden hieronder beschreven. Vraag de psycholoog gerust om uitleg over het nut van een bepaalde serie instrumenten in relatie tot de vraagsteling die aan het onderzoek ten grondslag ligt.

Interview
Het interview maakt in de meeste gevallen deel uit van het psychologisch onderzoek. Een persoonlijk gesprek is voor de psycholoog een belangrijke manier om informatie te verzamelen en aannames te formuleren die in de loop van het psychologisch onderzoek kunnen worden getoetst.

De thema's die in het interview aan de orde komen, hebben betrekking op de vraagstelling en gaan bijvoorbeeld over studie- en arbeidsverleden, wensen en ambities, en motivatie om een bepaalde functie uit te oefenen. Een interview kan ongeveer 45 tot 60 minuten duren.

Intelligentietest
De intelligentietest heeft tot doel de capaciteiten van de kandidaat in kaart te brengen. Op grond van de test kan worden aangegeven welke taken de kandidaat met meer of minder moeite zal kunnen volbrengen of aanleren. Tijdens de test wordt de kandidaat gevraagd binnen relatief korte tijd een aantal opgaven op te lossen. Het kan hierbij bijvoorbeeld gaan om reken-, taal- of ruimtelijke problemen. De intelligentietest vormt meestal een belangrijk onderdeel van het testprogramma en kan individueel of in groepsverband worden afgenomen.

Vragenlijsten
Ook vragenlijsten maken bijna standaard deel uit van het onderzoeksprogramma. Er zijn drie typen vragenlijsten te onderscheiden. Het eerste type meet persoonlijkheidseigenschappen, het tweede meet waarde- of belangstellingspatronen en het derde is gericht op het oplossen van specifieke problemen, bijvoorbeeld op het gebied van commercie of management. Door het invullen van een persoonlijkheidsvragenlijst kan een duidelijker beeld worden gevormd van bepaalde eigenschappen van de kandidaat. Het is daarbij ook in zijn/haar eigen belang een realistisch beeld te scheppen.

Simulaties
Simulaties worden in zeer uiteenlopende vormen gebruikt. Het zijn nabootsingen van situaties uit de werkelijkheid met als doel inzicht te krijgen in specifieke vaardigheden, zoals leidinggeven, verkopen of onderhandelen. Soms heeft de simulatie de vorm van een rollenspel.

Ook kunnen individuele oefeningen op het programma staan, bijvoorbeeld het binnen een bepaalde tijd uitvoeren van een arbeidstaak.

Assessment centers
Een relatieve vernieuwing in het psychologisch onderzoek wordt gevormd door de zogenaamde assessment centers. Binnen de assessment centers ligt de nadruk op rechtstreekse observatie van gedrag, waarbij gebruik wordt gemaakt van simulaties, rollenspelen of specifieke taakopdrachten. Ter aanvulling wordt ook vaak gebruik gemaakt van één of meer van de eerder genoemde onderzoeksmethoden. In de meeste gevallen is er per kandidaat meer dan één observator, en in sommige gevallen neemt ook de opdrachtgever deel aan de beoordeling van de oefeningen en simulaties. De assessmentprocedure wordt veelvuldig gebruikt bij het onderzoeken van opleidingsmogelijkheden en carrièreperspectieven van interne kandidaten. De deelname aan een assessment kan, afhankelijk van de vorm waarin het onderzoek plaatsvindt, één of meer dagen duren. Het is zinvol het onderzoeksbureau vooraf om nadere informatie te vragen.

Een psychologisch onderzoek duurt meestal een hele dag. Wanneer er sprake is van klassikale afname van het psychologisch onderzoek worden de deelnemers doorgaans begeleid door een testzaalleid(st)er. Deze heeft de verantwoordelijkheid voor een goed verloop van de testdag. Hij of zij deelt de tests uit, leest de instructies voor, geeft aanwijzingen en beantwoordt eventuele vragen. Sommige onderzoekbureaus geven de kandidaat al aan het eind van de testdag een korte weergave van zijn of haar resultaten.

De kwaliteit van de psychologische test
De psychologische test is een meetinstrument. Een psycholoog kan gebruik maken van tests als hij inzicht wil krijgen in interesses, mogelijkheden, eigenschappen of vaardigheden.

De ontwikkeling van een serieuze psychologische test vereist langdurig wetenschappelijk onderzoek, waarbij uitgebreid aandacht wordt besteed aan vragen als:

• meet de test wat hij beoogt te meten?
• is de test betrouwbaar?
• op welke manier moet de psycholoog gebruik maken van de test?
• zijn de vragen of opdrachten duidelijk genoeg?  

Alle tests die op de markt komen worden op kwaliteit beoordeeld door de COTAN, de Commissie Testaangelegenheden Nederland van het NIP.

De leden van deze commissie werken volstrekt onafhankelijk en al hun beoordelingen worden periodiek gepubliceerd. Op deze manier kan een psycholoog gemakkelijk nagaan in welke situatie welke test gebruikt kan worden.

Tijdelijkheid
Het misverstand bestaat dat de psychologische test niet meer is dan een momentopname. Bedoeld wordt dat het resultaat van de test op een ander tijdstip totaal anders zou kunnen zijn. Die gedachte is echter onjuist. De meting vindt weliswaar plaats op één moment, maar de uitspraken die op grond van de test worden gedaan hebben een duurzamer karakter. Psychologische tests zijn in het algemeen zo geconstrueerd dat het resultaat van deelname aan de test redelijk stabiel is.

Toch is het een feit dat mensen veranderen. De uitkomsten van psychologisch onderzoek verliezen over langere tijd dan ook geleidelijk hun waarde. In het algemeen is het zo dat psychologische rapporten één à twee jaar geldig blijven. Daarna zal er eventueel opnieuw moeten worden getest.

Relevantie
Een psychologische test is een methode om doelgericht kennis te verzamelen. Daarom is één van de eisen waaraan een testprogramma dient te voldoen die van relevantie: er moet een duidelijk verband bestaan tussen wat een bepaalde test meet en de gegevens die nodig zijn om de vraagstelling te beantwoorden.

Discriminatie
Uit onderzoek blijkt dat psychologische tests noch mannen noch vrouwen eenzijdig bevoordelen. Wel is geconstateerd dat leden van etnische of culturele minderheden problemen ondervinden bij hun deelname aan psychologische tests. De psycholoog dient er dan ook rekening mee te houden dat de waarde van een test cultuurgebonden kan zijn. In de beroepscode voor psychologen wordt nadrukkelijk aangegeven dat elke vorm van discriminatie uit den boze is.

Het psychologisch rapport
Het psychologisch rapport is het uiteindelijke resultaat van een testdag en bestaat uit verschillende onderdelen. Het bevat een beschrijving van de geteste kandidaat en vaak ook een aantal zogenaamde profielen. Dit zijn schematische weergaven van testresultaten. Aan het eind van het rapport worden door de psycholoog opmerkingen en aanbevelingen geformuleerd.

Waarde van het psychologisch rapport
De inhoud van het psychologisch rapport is afhankelijk van de vraagstelling die aan het psychologisch onderzoek ten grondslag ligt. Bij een sollicitatie naar een bepaalde functie geeft de psycholoog een schets van capaciteiten, eigenschappen en vaardigheden die voor die specifieke functie van belang worden geacht. De aanbevelingen van de psycholoog gelden dus uitsluitend voor die functie waarvoor men wordt getest en kunnen nooit klakkeloos worden overgenomen in een volgende sollicitatieprocedure. De termijn waarbinnen het psychologisch rapport geldig blijft, is beperkt tot één à twee jaar. Dit is ook de periode dat rapporten in het algemeen bewaard blijven.

De kandidaat kan de psycholoog vragen om een nagesprek waarin een toelichting wordt gegeven op de inhoud van het psychologisch rapport.

Daarnaast heeft men recht op inzage van het psychologisch rapport vóórdat het wordt verzonden aan de opdrachtgever. De aanbieding van het rapport aan de opdrachtgever mag zelfs door de kandidaat worden tegenhouden, behalve in bijzondere situaties wanneer de psycholoog wettelijk verplicht is te rapporteren. Als er feitelijke onjuistheden in het rapport staan, of gegevens worden vermeld die voor de vraagstelling niet ter zake doen, mag de kandidaat de psycholoog vragen dit te corrigeren.

Rechten en beroepsmogelijkheden
Het NIP is van mening dat een zorgvuldige behandeling van de kandidaat bij een psychologisch onderzoek te allen tijde gewaarborgd dient te zijn. De vereisten waaraan het werk van de psycholoog moet voldoen, zijn door het NIP vastgelegd in de beroepscode voor psychologen. De beroepscode is te bestellen via het NIP- bureau.

Voordat men deelneemt aan een psychologisch onderzoek is het volgende van belang.

De kandidaat heeft recht op voldoende en juiste informatie over de vraagstelling van het onderzoek en wat hem/haar tijdens de testdag te wachten staat. Deze informatie moet ruim van tevoren worden verstrekt.
Alle gegevens met betrekking tot de kandidaat behoren strikt vertrouwelijk te worden behandeld.
Het onderzoeksbureau mag uitsluitend rapporteren aan de opdrachtgevende instantie, nooit aan derden.
De kandidaat heeft ondubbelzinnig recht op inzage van het psychologisch rapport, vóórdat het naar de opdrachtgever wordt verzonden.
De kandidaat heeft het recht de rapportage aan de opdrachtgever tegen te houden. Het onderzoeksbureau heeft een dergelijke beslissing zonder meer te accepteren. Dit geldt niet bij een onderzoek waarbij de psycholoog wettelijk verplicht is te rapporteren.
De rapportage moet niet méér bevatten dan voor de beantwoording van de vraagstelling noodzakelijk is.
De kandidaat heeft het recht feitelijke onjuistheden te corrigeren. Hieronder valt ook de correctie op basis van bovenstaande eis.
Op verzoek is de psycholoog verplicht een kopie van het rapport aan de kandidaat te verstrekken als dat daadwerkelijk aan de opdrachtgever wordt uitgebracht.
Alle psychologen die lid zijn van het NIP zijn verplicht om te werken volgens de beroepscode van het NIP. Klachten over de beroepsuitoefening van leden van het NIP kunnen in behandeling worden genomen
door het College van Toezicht.